چه کسانی از انزواطلبی متنفرند و مسئولیت‌های اجتماعی را به دوش می‌گیرند؟

از دیدگاه نهج‌البلاغه، جامعه‌ای که نسبت به خود سخت‌گیر و نسبت به دشمن نرم باشد، دچار ارتداد هویتی شده است. توجه به نهج‌البلاغه همزمان با آغاز نهضت اسلامی در اوایل دهه چهل شمسی افزایش یافت و متفکران انقلاب اسلامی به این کتاب شریف و مفاهیم آن توجه ویژه‌ای داشتند. این اهتمام را می‌توان در سخنرانی‌های حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در کنگره نهج‌البلاغه که نخستین بار در بهار ۱۳۶۰ ایراد شد، مشاهده کرد. ایشان بیان کردند که امروز در دنیای اسلام با واقعیتی مواجه هستیم که درک و دریافت اسلامی در آن گاهی با فاصله‌هایی به اندازه فاصله ایمان و کفر از هم دور هستند. آشکارترین حقایق اسلامی به وسیله برخی از مدعیان اسلام در کشورهای اسلامی نادیده گرفته می‌شود و شرایط امروز مشابه دوران حکومت امیرالمؤمنین است.

در ماه مبارک رمضان، در طرح قرآنی «زندگی با آیه‌ها»، پسندیده است که آیه روز را از منظر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و کتاب شریف نهج‌البلاغه بررسی کنیم. آیه ۵۴ سوره مائده، یکی از کلیدی‌ترین فرازهای قرآن کریم در تبیین استراتژی بقای دین و شناسایی نخبگان تمدن‌ساز است. این آیه نه تنها یک هشدار تاریخی به مسلمانان صدر اسلام، بلکه یک منشور اخلاقی و اجتماعی برای هر جامعه‌ای است که سودای حاکمیت ارزش‌های الهی را در سر دارد. تطبیق این آیه با آموزه‌های نهج‌البلاغه، منظومه‌ای فکری پدید می‌آورد که در آن «انسانِ ترازِ علوی» به عنوان مصداق بارز این «قومِ برگزیده» معرفی می‌شود.

امام علی (ع) در نهج‌البلاغه، صفاتی را برای یاران راستین حق برمی‌شمارند که دقیقاً بازتاب‌دهنده ویژگی‌های شش‌گانه ذکر شده در این آیه است. از دیدگاه اجتماعی، این آیه خبر از یک جابه‌جایی نخبگانی می‌دهد؛ به این معنا که اگر جامعه‌ای از آرمان‌های خود عقب‌نشینی کند، سنت الهی بر استبدال و جایگزینی قومی استوار است که بن‌بست‌های فرهنگی را با نیروی «محبت» و «قاطعیت» می‌شکنند.

آیه ۵۴ با عبارت «یُحِبُّهُم وَیُحِبّونَهُ» آغاز می‌شود که پیوند دوسویه عشق را به تصویر می‌کشد. امام علی (ع) در خطبه‌های متعددی، ریشه تمام کنش‌های اجتماعی مؤمن را در این عشق بی‌بدیل می‌جویند. این نگاه فرهنگی، فرد را از وابستگی‌های مادی و ترس‌های حقیر آزاد می‌کند. در نهج‌البلاغه، برخلاف مکاتب مادی که قدرت را ابزار سلطه می‌دانند، قدرت برخاسته از محبت الهی، ابزار خدمت است. این همان معنای «أَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ» است؛ یعنی تواضعی نه از سر ضعف، بلکه از سر قدرت روحی و شفقت نسبت به برادران دینی.

امام در نامه ۳۱ به امام حسن (ع) بر این نکته تأکید دارند که با مردم به مهربانی رفتار کند و بال‌های تواضع خود را برای آنان بگستراند. این فروتنی اجتماعی، انسجام درونی جامعه اسلامی را تضمین می‌کند و مانع از شکل‌گیری طبقات متفرعن می‌گردد. در مقابل، صفت «أَعِزَّةٍ عَلَی الکافِرینَ» بُعد صلابت روحی و سیاسی این قوم را نشان می‌دهد. عزت به معنای نفوذناپذیری در برابر جریان‌های انحرافی و قدرت‌های استکباری است.

امام علی (ع) در خطبه جهاد با توبیخ کسانی که در برابر دشمن سست‌عنصر هستند، می‌فرمایند که هیچ قومی در خانه‌اش مورد تهاجم قرار نگرفت مگر آنکه ذلیل شد. قوم آیه ۵۴، کسانی هستند که «عزت» خود را از بندگی خدا گرفته‌اند و در برابر فشارها و تحریم‌های فرهنگی و اقتصادی دشمن، قد خم نمی‌کنند. این تقابل میان تواضع داخلی و صلابت خارجی، یک توازن استراتژیک در شخصیت اجتماعی مؤمن ایجاد می‌کند.

آیه ۵۴ هشدار می‌دهد که خداوند جامعه‌ای را که نسبت به خود سخت‌گیر و نسبت به دشمن نرم باشد، حذف و کسانی را جایگزین می‌کند که مرزهای میان خودی و بیگانه را به درستی می‌شناسند. شاخصه عملیاتی این قوم در عبارت «یُجاهِدونَ فی سَبیلِ اللَّهِ» نهفته است. جهاد در نهج‌البلاغه صرفاً به معنای جنگ نظامی نیست، بلکه یک تلاش پیوسته فرهنگی و اجتماعی برای اصلاح امور است.

قوم موعود آیه ۵۴، در تمام عرصه‌های حیات اجتماعی حضور فعال دارند و از انزواطلبی بیزارند. این جهاد دائمی، جامعه را از رکود و فساد مصون می‌دارد. در نهج‌البلاغه، یاوران حق با بصیرت معرفی می‌شوند؛ کسانی که در فتنه‌ها راه را گم نمی‌کنند. این همان پیوند میان آیه قرآن و کلام امام است که جهاد را دری از درهای بهشت می‌داند که تنها بر روی خواص اولیای الهی گشوده می‌شود.

یکی از چالش‌برانگیزترین ابعاد اجتماعی برای اصلاح‌گران، مواجهه با افکار عمومی و فشارهای روانی است که در آیه با عبارت «وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ» بیان شده است. امام علی (ع) خود بزرگترین الگوی این صفت هستند و در کلامی می‌فرمایند: «لَا تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ الْهُدَی لِقِلَّةِ أَهْلِهِ». جامعه‌ای که بر اساس آیه ۵۴ شکل می‌گیرد، جامعه‌ای نیست که تحت تأثیر پروپاگاندا و ملامت‌های دشمنان یا دوستان ترسو، از مسیر حق منحرف شود.

این نترسیدن از ملامت، به معنای لجاجت نیست، بلکه به معنای پایداری بر ارزش‌های عقلانی و وحیانی است. در تحلیل نهایی، آیه ۵۴ سوره مائده در کنار آموزه‌های نهج‌البلاغه، نقشه‌ای برای بازسازی تمدن اسلامی ترسیم می‌کند. این قوم، که در روایات بسیاری مصداق اکمل آنها امیرالمؤمنین (ع) و در آینده یاران حضرت مهدی (عج) معرفی شده‌اند، دارای یک ساختار شخصیتی یکپارچه هستند. آنها در حلقه محبت الهی می‌چرخند، با مؤمنان هم‌گرا و با دشمنان واگرا هستند، اهل تلاش و پیکارند و در نهایت، استقلال رأی و شجاعت اخلاقی دارند. نهج‌البلاغه به ما می‌آموزد که ارتداد تنها خروج رسمی از دین نیست، بلکه هرگونه سستی در این صفات، نوعی عقب‌گرد محسوب می‌شود. پیام فرهنگی این پیوند قرآنی-علوی برای انسان امروز این است که بقای دین و عزت جامعه، نه در گرو جمعیت زیاد، بلکه در گرو ظهور قومی است که کیفیت ایمانشان، جبران‌کننده کمیت دیگران باشد.