«میر زبیر»؛ جواهر گمشده سیرجان در آستانه نابودی

بنای شش‌ضلعی میر زبیر قهستان سیرجان، با گچ‌بری‌های منحصر به فرد و زیبا، امروز به نمادی از بی‌توجهی و غربت تبدیل شده است. کاربری اصلی این بنای تاریخی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و کارشناسان دو فرضیه اصلی را مطرح کرده‌اند. برخی با استناد به وجود محراب، این بنا را به عنوان مسجدی از دوران پیشا صفوی معرفی می‌کنند، در حالی که شواهد معماری و سبک‌شناسی، احتمال مقبره بودن آن را برای شخصیتی به نام میر زبیر یا میر طلحه تقویت می‌کند. برای حل این معما و کشف هویت واقعی بنا، انجام کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناسی جامع ضروری است که تاکنون به طور جدی انجام نشده است.

یک فعال میراث فرهنگی در گفتگو با محورنیوز بیان می‌کند: مهم‌ترین ویژگی میر زبیر که آن را در استان کرمان بی‌نظیر کرده، تزئینات استادانه و پیچیده گچ‌بری آن است. محمد قربانی اضافه می‌کند: این نقوش که مشابهی در دیگر آثار تاریخی کرمان ندارند، نشان از تمدن پیشرفته و ذوق هنری معماران عصر خود دارند و متأسفانه به دلیل بی‌توجهی‌های زمان و شرایط کنونی، در معرض خطر فرسایش و نابودی قرار گرفته‌اند.

قربانی وضعیت کنونی بنا را ناشی از سه تهدید اصلی می‌داند و می‌گوید: اولین تهدید، مرمت‌های ناکافی و ناپایدار است. اگرچه در دهه ۷۰ مرمتی روی بنا انجام شد، اما این اقدامات نه تنها کافی نبوده، بلکه شأن و اصالت یک اثر باستانی را تأمین نکرده است. وی ادامه می‌دهد: مسئولان محلی از انجام مکاتبات مکرر با اداره میراث فرهنگی برای درخواست مرمت اصولی خبر داده‌اند، اما این درخواست‌ها تاکنون به اقدام عملی و تخصیص بودجه لازم منجر نشده است.

وی دومین تهدید جدی را حفاری‌های غیرمجاز معرفی می‌کند که به طور مداوم به این اثر تاریخی آسیب می‌زند و حضور روزانه کاوشگران غیرمجاز، علاوه بر تخریب لایه‌های تاریخی، موجب مزاحمت برای ساکنان محلی نیز شده است. سومین مشکل، عدم توسعه زیرساخت‌های دسترسی و معرفی بنا است. به گفته این فعال میراث فرهنگی، بدون معرفی درست و ایجاد جاذبه‌های جنبی، این اثر ارزشمند در انزوا باقی خواهد ماند.

دهیار روستای شریف‌آباد قهستان نیز در گفتگو با محورنیوز اظهار می‌کند: منطقه قهستان با داشتن چنین اثری، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یک قطب گردشگری دارد. محمد نورمندی می‌افزاید: احیای میر زبیر می‌تواند محرکی برای توسعه گردشگری روستایی و ایجاد اشتغال برای ساکنان محلی باشد، اما تا زمانی که اقدام عاجلی برای نجات آن صورت نگیرد، این فرصت طلایی به تهدیدی برای از دست دادن دائمی بخشی از هویت تاریخی ایران تبدیل خواهد شد.

وی ادامه می‌دهد: نجات میر زبیر نیازمند عزمی جدی است و این نجات تنها در گرو تخصیص بودجه دولتی نیست، بلکه با جذب کمک‌های بخش خصوصی و استفاده از ظرفیت‌های مردمی، می‌توان نقشه راهی برای مرمت اصولی، تعیین حریم و معرفی شایسته این نگین فراموش‌شده تدوین کرد. نورمندی می‌افزاید: زمان برای نجات میر زبیر در حال اتمام است و هر روز تأخیر، برگ دیگری از کتاب تاریخ این بنا را برای همیشه ورق می‌زند.

دهیار شریف‌آباد می‌گوید: بنای میر زبیر قهستان یک بار مرمت شده، اما هنوز وضعیت مطلوبی ندارد و مورد توجه گردشگران نیست. وی خواستار اقدام لازم از سوی میراث فرهنگی برای مرمت بنا است و تأکید می‌کند: این بنا از بیرون چهارضلعی و از داخل شش‌ضلعی است و شباهت زیادی به گنبد جبلیه کرمان دارد. با این حال، حفاران غیرمجاز به دلیل عدم نظارت به حفاری در این منطقه می‌پردازند که این مسئله نگران‌کننده است.

دهیار شریف‌آباد قهستان همچنین تصریح می‌کند: حفاران غیرمجاز در این محل به حفاری می‌پردازند که علاوه بر آسیب به بنا، برای مردم منطقه نیز ایجاد مزاحمت می‌کنند و باید با آنها برخورد شود. رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان سیرجان نیز به معماری منحصر به فرد این بنا اشاره کرده و می‌گوید: گچ‌بری‌های زیبا و منحصر به فرد نشانگر مهارت معماران قرن پنجم و ششم در ساخت این بناست. وحید حسینی می‌افزاید: یکی از مشکلات اصلی، نبود راه دسترسی مناسب به این منطقه است و باید در این زمینه برنامه‌ریزی انجام شود.

وی ادامه می‌دهد: بدون شک مرمت این بنا ضروری و بسیار با اهمیت است و این امر نیاز به تأمین بودجه دارد. مردم روستای قهستان با مطالبه‌گری از مسئولان استان کرمان در خصوص مرمت این بنای کهن، خواستار برخورد جدی با حفاران غیرمجاز در اطراف این بنا هستند. همچنین باید به این نکته توجه کرد که توسعه گردشگری روستای قهستان با توجه به طبیعت بکر و زیبای این روستا می‌تواند زمینه‌ساز بهبود معیشت مردم باشد.