قاهره و تهران: آغاز فصل جدیدی از همکاری‌ها

در یک تحول مهم در معادلات دیپلماتیک منطقه غرب آسیا، ایران و مصر که بیش از چهار دهه روابط دیپلماتیک در سطح سفیر نداشتند، به توافق نهایی برای ارتقاء سطح مناسبات و تبادل سفیر دست یافته‌اند. این تصمیم که به گفته مقامات دو کشور تنها در انتظار اعلام رسمی در “ساعت صفر” توافق‌شده است، نه تنها فصل جدیدی در روابط دو قدرت بزرگ جهان اسلام گشوده، بلکه موجی از نگرانی را در تل‌آویو برانگیخته است. منابع دیپلماتیک و تحلیلگران منطقه‌ای این اقدام را در پاسخ به تحولات اخیر و در راستای تلاش برای ایجاد موازنه جدید در برابر سیاست‌های منطقه‌ای رژیم صهیونیستی و متحدانش ارزیابی می‌کنند.

روابط دیپلماتیک ایران و مصر از سال ۱۹۸۰ (۱۳۵۹) و به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی ایران، امضای پیمان کمپ دیوید توسط مصر با رژیم صهیونیستی و پناهندگی محمدرضا پهلوی، شاه فراری رژیم پهلوی به قاهره، قطع شد. اگرچه دو کشور در سال‌های بعد دفاتر حفاظت منافع در پایتخت‌های یکدیگر افتتاح کردند، اما سطح روابط هیچ‌گاه به مرحله مبادله سفیر ارتقا نیافت. با این حال، به نظر می‌رسد تحولات سریع منطقه‌ای در ماه‌های اخیر، دو طرف را به تسریع در روند عادی‌سازی روابط ترغیب کرده است.

مجتبی فردوسی‌پور، رئیس دفتر حفاظت منافع ایران در قاهره، با اشاره به اینکه “تصمیم برای تبادل سفرا گرفته شده است”، تأکید کرد که انتصاب وی با درجه سفیر، خود گواهی بر این اراده سیاسی است. وی از وجود یک “نقشه راه سه مرحله‌ای” برای رفع موانع خبر داد که شامل اعتمادسازی در حوزه‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و گردشگری و در نهایت توسعه همکاری‌های تجاری و سرمایه‌گذاری می‌شود.

در ۲۴ شهریور ۱۴۰۴، در حاشیه نشست اضطراری سران کشورهای اسلامی و اتحادیه عرب در دوحه قطر، عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، با ابراز خرسندی از این دیدار و مراودات دیپلماتیک میان دو کشور اظهار داشت: ایران و مصر صاحب دو تمدن و تاریخ پرافتخار هستند که گسترش همکاری‌های آنها می‌تواند به تأمین منافع دو ملت و دیگر ملت‌های منطقه کمک کند. وی همچنین بر لزوم تقویت اتحاد و انسجام میان کشورهای اسلامی به عنوان موثرترین راه برای مقابله با جنایات رژیم صهیونیستی تأکید کرد.

بر اساس گزارش‌های منتشر شده، دو کشور در ماه‌های اخیر بیش از ۱۵ دیدار در سطح وزرای خارجه و نشست‌های متعدد در سطوح دیگر از جمله روسای جمهور برگزار کرده‌اند که به ایجاد کمیته مشترک مشورتی سیاسی و تفاهم در زمینه‌های قضایی و تبادل زندانیان انجامیده است. هماهنگی منطقه‌ای علیه سیاست‌های رژیم صهیونیستی، زمینه‌ساز این ارتقاء روابط در شرایطی شده که هماهنگی سیاسی بین تهران و قاهره در قبال تحولات منطقه به اوج خود رسیده است.

تماس‌های مکرر و تقریباً هفتگی وزرای خارجه دو کشور در هفته‌های اخیر، نشان‌دهنده همگرایی جدی در پرونده‌های کلیدی است. در جدیدترین مورد، عباس عراقچی و بدر عبدالعاطی، وزرای خارجه ایران و مصر، ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ در یک تماس تلفنی، ضمن گفتگو درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی، بر لزوم اقدام مؤثر کشورهای اسلامی برای توقف نسل‌کشی و ارسال فوری کمک‌های بشردوستانه تأکید کردند.

این هماهنگی فراتر از موضوع فلسطین اشغالی رفته و تلاش قاهره برای میانجیگری در پرونده هسته‌ای ایران و جلوگیری از تشدید تنش میان تهران و آمریکا و حمایت از ایران در برابر تهدیدات رژیم صهیونیستی، از جمله مسائلی است که نشان می‌دهد رابطه جدید میان تهران و قاهره ابعاد بسیار جدیدتری به خود گرفته است.

تحلیلگران معتقدند که خبر تبادل سفیر بین تهران و قاهره، زنگ خطر را در تل‌آویو به صدا درآورده است. رژیم صهیونیستی که طی سال‌های پس از توافق کمپ دیوید، مصر را به عنوان یکی از ارکان ثبات و کشور عربی همراه با خود در منطقه می‌دید، اکنون شاهد نزدیکی روزافزون قاهره و تهران به یکدیگر است.

در شرایطی که رژیم صهیونیستی در افکار عمومی منطقه و جهان به شدت منفور شده و از تمامی جهات خود را در مواجه با جریانات و نیروهای علیه خود می‌بیند، شکل‌گیری تعامل دیپلماتیک جدید میان مصر و تهران، یک کابوس استراتژیک برای تل‌آویو محسوب می‌شود.

مصر همچنین تلاش کرده است نقش میانجی‌گرایانه ایفا کند و در تماس‌های خود با عباس عراقچی، بر حمایت قاهره از مذاکرات و لزوم حل نگرانی‌ها از طریق کانال‌های دیپلماتیک تأکید کرده است. وزارت خارجه مصر در بیانیه‌ای اعلام کرد که عراقچی نیز از نقش قاهره در کاهش تنش و تعهد آن به راه‌حل دیپلماتیک قدردانی کرده است.

با این حال، عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، به صراحت نسبت به عواقب هرگونه تشدید تنش میان ایران و آمریکا هشدار داده است. اظهارات وی نشان‌دهنده نگرانی عمیق مصر از به هم خوردن توافق آتش‌بس غزه در سایه یک جنگ جدید است.

کارشناسان معتقدند که هرگونه تنش نظامی گسترده، می‌تواند روند اجرای مرحله دوم توافق غزه را مختل کرده و به نتانیاهو بهانه لازم برای کارشکنی در این توافق را بدهد و حتی منجر به سرایت ناامنی به صحرای سینا و تهدید امنیت سراسر مصر شود.

به نظر می‌رسد ارتقاء روابط ایران و مصر به سطح سفرای رسمی، فراتر از یک اقدام تشریفاتی، پاسخی راهبردی به تحولات میدانی و دیپلماتیک منطقه است. محمد محسن ابوالنور، کارشناس مسائل ایران و رئیس یک مؤسسه تحقیقاتی مصری، در این باره می‌گوید که “منطقه دیگر توان مالی تحمل هزینه‌های قطع روابط دیپلماتیک را ندارد” و تبادل سفرا “پایان دوره طولانی روابط سرد و آغاز فصلی نوین” خواهد بود.

با نزدیک شدن به لحظه اعلام رسمی این توافق، همه نگاه‌ها به قاهره و تهران دوخته شده است تا ببینند آغاز یک تحول دیپلماتیک جدید در منطقه چگونه موازنه قدرت را در غرب آسیا تغییر خواهد داد و پاسخ تل‌آویو به این محاصره دیپلماتیک رو به گسترش چه خواهد بود.