جنسیت در دنیای مجازی: چالش‌های جدید هویت‌یابی نوجوانان

نوجوانان امروز در میان هجوم الگوهای متناقض هویتی از سوی اینفلوئنسرها، با بحران هویت جنسیتی و سردرگمی در ارزش‌ها روبه‌رو هستند. به گزارش محورنیوز، در فضای پیچیده رسانه‌های اجتماعی معاصر، اینفلوئنسرها به عنوان کنشگران نوظهور، نقش بی‌بدیلی در بازتعریف مفاهیم هویتی و تصورات مرتبط با جنس و جنسیت ایفا می‌کنند. این تأثیرگذاری در میان نوجوانان که در مرحله حساس شکل‌گیری هویت به سر می‌برند، پیامدهای عمیق روانی-اجتماعی به همراه دارد.

از منظر علم جامعه‌شناسی فرهنگی، این پدیده را می‌توان در چارچوب نظریه بازنمایی رسانه‌ای و ساخت اجتماعی واقعیت تحلیل کرد، جایی که گفتمان‌های تولیدشده توسط اینفلوئنسرها به تدریج به عنوان حقایق مسلم در اذهان نوجوانان نهادینه می‌شوند. اساتید در کلاس‌های درسی بارها تأکید می‌کنند که مهم‌ترین بحران نسل جدید، بحران هویت است و وظیفه هر یک از ماست که به بررسی‌های مختلف در این زمینه پرداخته و به راه‌حل‌های متنوع دست یابیم.

مکانیسم تأثیرگذاری اینفلوئنسرها بر سردرگمی هویتی نوجوانان از طریق فرآیندهای پیچیده جامعه‌پذیری ثانویه انجام می‌شود. در این فرآیند، معیارهای سنتی که از طریق نهادهای اجتماعی کلاسیک مانند خانواده و نظام آموزشی منتقل شده‌اند، به چالش کشیده شده و با الگوهای رفتاری و ارزشی جدید جایگزین می‌شوند. این جایگزینی به ویژه در حوزه مفاهیم جنس و جنسیت که از حساس‌ترین مؤلفه‌های هویت فردی محسوب می‌شود، منجر به بروز نوعی آنومی فرهنگی می‌گردد که در آن نوجوانان فاقد چارچوب‌های هنجاری روشن برای تعریف خود هستند.

از منظر علم روانشناسی اجتماعی، این وضعیت را می‌توان در قالب نظریه هویت اجتماعی بررسی کرد. زمانی که نوجوانان با حجم عظیمی از بازنمایی‌های متناقض هویتی در فضای مجازی مواجه می‌شوند، فرآیند همانندسازی و تفاوت‌گذاری هویتی آنان دچار اختلال می‌گردد. این بحران هویتی در موارد حاد می‌تواند به بروز پدیده‌هایی مانند اختلال هویت جنسیتی یا گرایش به رفتارهای آزمایشی منجر شود که پیامدهای بلندمدت روانی-اجتماعی در پی دارد.

در سطح خرد، تأثیرات این پدیده در قالب تغییر الگوهای مصرف فرهنگی، دگرگونی در سبک‌های زندگی و تحول در روابط بین‌فردی نوجوانان قابل مشاهده است. در سطح کلان نیز شاهد دگرگونی در نهادهای اجتماعی سنتی مرتبط با جامعه‌پذیری جنسیتی هستیم. خانواده و نظام آموزشی به عنوان کارگزاران اصلی انتقال ارزش‌های هویتی، بخشی از اقتدار نمادین خود را در این حوزه به اینفلوئنسرها واگذار کرده‌اند و اعتیاد دیجیتال منجر به هویت‌یابی ناقص در برخی نوجوانان شده است.

راهکارهای مقابله با این چالش نیازمند رویکردی چندسطحی است که هم به بازتعریف نقش نهادهای سنتی جامعه‌پذیری بپردازد و هم ظرفیت‌های انتقادی نوجوانان را در مواجهه با محتوای رسانه‌ای تقویت کند. به عقیده عمده اندیشمندان حوزه رسانه، توسعه سواد رسانه‌ای، بازاندیشی در شیوه‌های تربیتی و ایجاد فضای گفت‌وگوی بین‌نسلی درباره مسائل هویتی از جمله بهترین راهکارها در مواجهه با این پدیده محسوب می‌شوند.