بررسی سنت‌های باران‌خواهی در ایران

از «عروس باران» تا تابوت‌گردانی و پختن آش نذری، در این مطلب نگاهی به آیین‌های سنتی و مذهبی ایران برای طلب باران شده است. در روزهایی که اخبار مربوط به جیره‌بندی آب، کاهش ذخیره سدها و قطع آب در شب‌ها، تیتر اول رسانه‌ها را به خود اختصاص داده، توجه‌ها به آسمان جلب شده است. زمین تشنه و مردم در شهرها و روستاهایی که روزگاری با صدای باران خاطره ساخته‌اند، هر قطره آب را به چشم امید می‌نگرند.

در چنین شرایطی، نگاهی به گذشته خالی از لطف نیست؛ روزهایی که مردم این سرزمین با آیین‌ها و مراسم باران‌خواهی، خود را به آسمان نزدیک می‌کردند و بر این باور بودند که دعا و آیین‌های باران‌خواهی می‌توانند زمین تشنه را سیراب سازند. در فرهنگ ایرانی، باران نه تنها پدیده‌ای طبیعی، بلکه نشانه‌ای از رحمت و زندگی به شمار می‌رود. به همین دلیل، آیین‌های باران‌خواهی در سراسر ایران نه تنها به عنوان راهی برای جبران خشکسالی، بلکه به عنوان نوعی زبان جمعی برای ارتباط با طبیعت وجود داشته‌اند.

تنوع آیین‌های طلب باران در ایران بسیار چشمگیر است و برخی از آنها به دوران پیش از زرتشت و برخی دیگر به آیین زرتشتی و تعامل با اقوام مهاجر برمی‌گردند. در بسیاری از این آیین‌ها، باورهای کهن با پوشش مذهبی در دوره اسلامی ادامه یافته و به شکلی تازه تداوم پیدا کرده‌اند. مراسم‌های باران‌خواهی در ایران به دو گروه کلی مراسم‌های فردی و گروهی تقسیم می‌شوند. رایج‌ترین نوع باران‌خواهی، انجام مراسم دعا و نیایش بوده که اغلب با قربانی و پیشکش‌هایی همراه است.

در اساطیر ایران نیز بارها به ضرورت نیایش، دعا و قربانی به درگاه ایزدان برای بارش نزولات آسمانی تأکید شده است. هدف از انجام این اعمال، تقویت نیروهای باران‌ساز و خیر در مقابل سپاه شَر یا دیوان و دشمنان باران بوده است. همچنین در برخی از آموزه‌های دین اسلام نیز بر باران‌خواهی تأکید شده است، که نمونه‌هایی از آن را در صحیفۀ سجادیه و مفتاح الجنات، در توضیح کیفیت نماز باران می‌توان مشاهده کرد.

مراسم باران‌خواهی تا همین چند دهه پیش با رسوم جالبی برگزار می‌شد که به چند مورد از آنها اشاره می‌شود. در کاشمر خراسان رضوی، به هنگام خشکسالی، گروهی از زنان کشاورز در یک شب معین دور هم جمع می‌شدند و قرعه‌کشی می‌کردند تا فردی را از میان خود انتخاب کنند. این فرد مامور می‌شد تا به «شلیته‌دزدی» برود و به‌صورت مخفیانه، شلیتۀ یکی از پیرزنان شوهرمرده روستا را می‌دزدید. سپس مراسم دعا و نیایش به منظور بارش باران برگزار می‌شد.

در مناطق جنوبی کشور، مراسم باران‌خواهی با نام «قبله‌دعا» یا «قبله‌باران» برگزار می‌شود. در قشم، اطلاع‌رسانی درباره این مراسم بر عهده کودکان و نوجوانان بوده و آنها به درِ خانه‌ها رفته و با خواندن ترانه‌ای، خبر اجرای مراسم را به مردم می‌رساندند. این مراسم در نزدیکی درخت سدر کهن‌سال و برکۀ «بی‌بی» برگزار می‌شود و در طی آن، اهالی با لباس‌های سفید و پاکیزه جمع شده و نماز استسقا را به جا می‌آورند.

آش‌پزی برای باران نیز از دیگر آیین‌های باران‌خواهی است که در آن آش یا حلیم تهیه و میان اهالی یا مستمندان تقسیم می‌شود. در برخی از مناطق، مراسم با پختن آشی به نام «تُرماج» یا «اُو آش» برگزار می‌شود که در آن مواد غذایی خاصی به کار می‌رود و آداب و رسوم خاصی نیز برای آن در نظر گرفته شده است.

در استان‌های غربی کشور، مراسمی به نام «گابان هینان» برگزار می‌شود که در آن گاوهای روستاهای مجاور به‌صورت صوری دزدیده می‌شوند و با برگزاری مراسمی، به شرط بارش باران، به صاحبان خود بازگردانده می‌شوند.

از دیگر انواع مراسم برای بارش باران، می‌توان به «تابوت‌گردانی»، «تابوت‌شویی» و «علم‌گردانی» اشاره کرد، که در آن گروهی از مردم تابوتی را بر دوش گرفته و با خواندن ترانه‌هایی در طلب باران به خیابان‌ها می‌روند.

این آیین‌ها نه تنها نشانه‌ای از ارتباط عمیق مردم با طبیعت و آب، بلکه نمادی از فرهنگ غنی و تنوع اعتقادات مردم ایران به شمار می‌روند.