“بازار اراک: میراث تجاری قاجار در دل یک شهر نوین؛ گام‌هایی به سوی ثبت جهانی”

بازار تاریخی اراک به عنوان قلب تپنده این شهر، از زمان تأسیس آن در اوایل دوران قاجار، با طراحی مهندسی و معماری هدفمند شکل گرفته است. زمانی که فتحعلی‌شاه قاجار نخستین دیوارهای «سلطان‌آباد» را بنا نهاد، بازار به عنوان نخستین و مهم‌ترین بخش شهر در نظر گرفته شد، چراکه قاجاریان رونق اقتصادی و تثبیت جمعیت در این منطقه را بدون وجود یک شریان تجاری منسجم ممکن نمی‌دیدند.

هسته اصلی بازار در اوایل قرن سیزدهم هجری قمری و به دستور یوسف‌خان گرجی ساخته شد و در دهم آبان ۱۳۵۵ با شماره ۱۲۸۵ در فهرست آثار ملی کشور ثبت گردید. این رویداد جایگاه این مجموعه را از یک مرکز خرید سنتی به اثری با ارزش فرهنگی و معماری ارتقا داد. طراحی بازار بر اساس دو محور اصلی، یک گذر شمالی-جنوبی و یک مسیر شرقی-غربی شکل گرفته که در نقطه چهار سوق به هم می‌رسند. تعدد ورودی‌ها، اتصال به مسیرهای قدیمی شهر و گسترش حجره‌ها در امتداد راسته‌ها به حفظ الگوی سنتی و خوانایی شهری این مجموعه کمک کرده است. بر اساس ارزیابی‌ها، محدوده بازار و وابسته‌های تاریخی آن حدود ۱۴ هکتار وسعت دارد و دارای ۳۰ سرا است و از نمونه‌های شناخته‌شده بازارهای سرپوشیده کشور محسوب می‌شود.

با توجه به قدمت بنا و نیازهای عملیاتی کسبه، موضوع مرمت مستمر به یکی از ضرورت‌های اصلی بازار تبدیل شده و نهادهای محلی نیز این مطالبه را پیگیری می‌کنند. بازار تاریخی اراک در فهرست موقت یونسکو قرار دارد و هرگونه مرمت و بازسازی باید با رعایت استانداردهای بین‌المللی و حفظ ارزش‌های تاریخی انجام شود. تفاهم‌نامه‌ای چهار جانبه میان میراث فرهنگی، شهرداری اراک، اداره کل اوقاف و هیئت امنای بازار اراک به منظور هماهنگی و تسریع در انجام اقدامات مرمتی این مجموعه تاریخی تنظیم شده است.

سال گذشته، مبلغ ۴۰ میلیارد ریال برای مرمت جداره‌ها و کف‌سازی تیمچه اصلی بازار هزینه شد و کارهای بام‌سازی سنتی و سبک‌سازی بام در سرای نوذری به عنوان یکی از بخش‌های مهم این بازار تاریخی به انجام رسید. در حال حاضر، بام‌سازی در بخش‌هایی از راسته اصلی بازار تکمیل شده و سقف شیروانی در سرای هزاوه‌ای‌ها نصب شده و طبقه بالای این سرا نیز با اعتباری بالغ بر ۱۰ میلیارد ریال مرمت و بازسازی شده است.

کسبه فعال در سراهای نوذری، فلسطین و کاشانی با تأمین مصالح و تخصیص ۴ میلیارد ریال اعتبار، بخش‌هایی از این مجموعه را به خوبی مرمت کردند. ایوان چوبی سرای فدوی نیز با ۶ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال اعتبار به صورت کامل مرمت شده و آماده بازدید عموم است. طبق تفاهم‌نامه چهارجانبه، تأمین اعتبار ۲۰۰ میلیارد ریالی برای ادامه مرمت‌های جامع بازار اراک در دستور کار قرار گرفته و ضمانت اجرایی و تسهیل‌گری‌های لازم نیز از سوی استانداری و دادگستری فراهم شده است.

دوازده کارگاه برای مرمت بخش‌هایی از راسته اصلی بازار و سراهایی مانند سرای کتاب‌فروش‌ها و سرای اکبریان فعال هستند و مرمت‌ها شامل بندکشی جداره‌ها، تعویض طاق‌های آسیب‌دیده، پاک‌سازی لایه‌های فرسوده، عایق‌کاری سنتی بام و کف‌سازی سراها است. سال گذشته ۳۰۰ میلیارد ریال از اعتبارات شهرداری و میراث فرهنگی صرف مرمت بازار شد و امسال نیز ۵۸۰ میلیارد ریال از همین منابع برای ادامه مرمت‌ها پیش‌بینی شده است.

مرمت و احیای کامل سرای کتاب‌فروش‌ها می‌تواند سهم مهمی در روند ثبت جهانی بازار تاریخی اراک داشته باشد. این بازار در فهرست موقت یونسکو قرار دارد و قرار است کارشناسان بین‌المللی برای بازدید و ارزیابی آن حضور یابند و هرگونه بازسازی باید با رعایت اصول علمی، استانداردهای بین‌المللی و حفظ ارزش‌های تاریخی انجام شود.

شهردار بافت تاریخی اراک نیز در این زمینه بیان کرد: در سال جاری ۲۰۰ میلیارد ریال از محل اعتبارات میراث فرهنگی و ۲۵۰ میلیارد ریال با پیش‌بینی منابع شهرداری به طرح‌های مرمت و احیای بازار تاریخی اختصاص یافته و اجرای پروژه‌ها بدون وقفه ادامه دارد.

در حال حاضر، شهرداری به صورت مستقیم اجرای پروژه‌های مرمتی را برعهده دارد و پیمانکاران توسط مجموعه مدیریت شهری انتخاب می‌شوند. پروژه‌های عمرانی و مرمتی در بازار تاریخی اراک شامل بام‌سازی، نماسازی و مرمت سراهای نقشینه و گلشن با اعتبار ۱۰۰ میلیارد ریال در حال اجراست.

شهردار بافت تاریخی اراک همچنین به مرمت مقبره آقا سلطان و نماسازی و مرمت امامزاده عبدالله با تخصیص اعتبار اشاره کرد و افزود: در بسیاری از سراها، اجرای سنگ‌فرش، حذف سیم‌های هوایی و کف‌سازی جدید به سرانجام رسیده و ظاهر بازار به‌صورت چشمگیری ساماندهی شده است.

تغییرات ایجاد شده در بازار به‌وضوح برای کسبه، گردشگران و عموم مردم قابل مشاهده است و بازار اراک همچنان فعال و پویا باقی مانده است. تمامی مداخلات در اولویت‌های تعیین‌شده تا پایان سال جاری به‌طور کامل تکمیل خواهد شد و تهیه و آماده‌سازی مستندات تصویری و ویدئویی پروژه‌ها برای ارائه به رسانه‌ها در دست اقدام است.

پروژه مرمت و بازسازی بازار تاریخی اراک تا پایان سال جاری به طور کامل تکمیل خواهد شد و بخش عمده طاق‌ها، سقف‌ها و سراهای بازار مرمت می‌شوند. پروژه‌های جاری شامل مرمت، بازسازی و نگهداری بناهای تاریخی بازار است و هم‌اکنون عملیات مرمت طاق‌های راسته بازار از خیابان امام آغاز شده و تا چهارسوق ادامه دارد.

در راستای بازگرداندن اصالت بنا، برخی حوض‌های وسط حیاط که به باغچه تبدیل شده بودند، به وضعیت اولیه خود بازسازی می‌شوند.